.png)
Nhiều người trải qua những giai đoạn khó vào giấc, dễ thức giữa đêm, hoặc thức dậy quá sớm rồi không ngủ lại được. Trong các giai đoạn này, người bệnh vẫn có đủ thời gian và cơ hội để ngủ, nhưng giấc ngủ lại đến chậm, bị gián đoạn hoặc chất lượng kém. Khi tình trạng này kéo dài dưới 3 tháng, bác sĩ thường xếp vào nhóm mất ngủ ngắn hạn.
Mất ngủ ngắn hạn thường liên quan đến căng thẳng hoặc một thay đổi gần đây trong cuộc sống. Phần lớn trường hợp sẽ cải thiện khi yếu tố khởi phát được giải quyết. Tuy nhiên, một số thói quen “chữa cháy” có thể làm mất ngủ kéo dài và tăng nguy cơ chuyển thành mất ngủ mạn tính.
Mất ngủ ngắn hạn là gì?
Mất ngủ (insomnia) là tình trạng người bệnh gặp ít nhất một trong các vấn đề sau:
- Người bệnh khó đi vào giấc ngủ.
- Người bệnh khó duy trì giấc ngủ (hay tỉnh giấc giữa đêm).
- Người bệnh thức dậy quá sớm và không thể ngủ lại.
Bác sĩ không chẩn đoán mất ngủ chỉ dựa vào số giờ ngủ, vì nhu cầu ngủ của mỗi người khác nhau. Bác sĩ chú trọng vào hai điểm:
- Người bệnh ngủ ít hơn hoặc ngủ không ngon giấc dù có đủ thời gian để ngủ; và
- Tình trạng ngủ kém đó gây ảnh hưởng đến chức năng ban ngày (ví dụ: mệt mỏi, giảm tập trung, suy giảm hiệu suất).
Mất ngủ ngắn hạn là mất ngủ có thời gian dưới 3 tháng và thường gắn với một tác nhân khởi phát, phổ biến nhất là căng thẳng.
Dấu hiệu thường gặp - vì sao bạn “kiệt sức” vào hôm sau
Ngoài khó ngủ vào ban đêm, người bệnh mất ngủ thường có các biểu hiện ban ngày như:
- Người bệnh mệt mỏi hoặc buồn ngủ ban ngày.
- Người bệnh hay quên và khó tập trung.
- Người bệnh dễ cáu kỉnh hoặc khó chịu.
- Người bệnh giảm động lực hoặc giảm năng lượng.
- Người bệnh dễ mắc lỗi hoặc dễ gặp tai nạn hơn bình thường.
- Người bệnh lo lắng dai dẳng về giấc ngủ.
- Nhiều người mất ngủ đồng thời có triệu chứng lo âu và/hoặc trầm cảm.
Một số người mất ngủ còn gặp tình trạng cảm giác chủ quan “tưởng như không ngủ”, dù các đo lường khách quan cho thấy họ vẫn ngủ được một phần thời gian. Khi người bệnh lo lắng rằng “ngày mai chắc chắn sẽ làm việc kém”, lo lắng đó thường làm tăng căng thẳng và khiến người bệnh càng khó ngủ hơn.
Nguyên nhân thường gặp: vì sao mất ngủ ngắn hạn hay xảy ra?
Mất ngủ ngắn hạn thường xuất hiện sau một giai đoạn căng thẳng hoặc thay đổi. Các tình huống hay gặp gồm:
1) Thay đổi môi trường ngủ
Người bệnh có thể khó ngủ khi môi trường ngủ thay đổi, ví dụ:
- Phòng ngủ quá nóng/quá lạnh.
- Phòng ngủ quá sáng.
- Phòng ngủ ồn hoặc dễ bị gián đoạn.
2) Biến cố cuộc sống
Người bệnh có thể mất ngủ khi gặp các biến cố như:
- Người bệnh mất người thân.
- Người bệnh ly hôn.
- Người bệnh mất việc hoặc chịu áp lực lớn về tài chính/công việc.
3) Bệnh cấp tính, phẫu thuật hoặc đau mới khởi phát
- Một đợt bệnh mới, phẫu thuật hoặc cơn đau mới xuất hiện thường làm người bệnh dễ thức giấc và khó ngủ lại.
4) Chất kích thích, rượu, thuốc và chất gây nghiện
Mất ngủ ngắn hạn có thể liên quan đến:
- Người bệnh dùng chất kích thích.
- Người bệnh cai thuốc an thần.
- Người bệnh dùng một số thuốc điều trị có thể ảnh hưởng giấc ngủ.
- Người bệnh dùng chất ma túy bất hợp pháp (ví dụ: cocaine, methamphetamine).
- Người bệnh uống rượu.
Vì sao mất ngủ có thể kéo dài dù stress đã qua?
Nhiều trường hợp sẽ tự cải thiện khi yếu tố khởi phát được giải quyết. Tuy nhiên, mất ngủ đôi khi vẫn tiếp diễn vì người bệnh hình thành các “biện pháp đối phó” gây hại cho giấc ngủ, ví dụ:
- Người bệnh ngủ trưa quá lâu sau một đêm ngủ kém, khiến tối hôm sau buồn ngủ giảm và càng khó ngủ.
- Người bệnh dùng rượu để dễ ngủ, nhưng rượu lại làm giấc ngủ bị gián đoạn và dễ thức về cuối đêm.
- Người bệnh lo lắng quá mức về hậu quả ngày hôm sau, khiến căng thẳng tăng và giấc ngủ khó đến.
Khi vòng lặp “thức giấc → lo lắng → căng thẳng → khó ngủ” lặp lại nhiều đêm, nguy cơ chuyển thành mất ngủ mạn tính sẽ tăng lên.
Mất ngủ ngắn hạn khác gì rối loạn nhịp sinh học?
Không phải mọi trường hợp khó ngủ đều là mất ngủ do căng thẳng. Một số người khó ngủ vì nhịp sinh học không khớp với lịch ngủ hiện tại, thường gặp trong:
- Người bệnh lệch múi giờ (jet lag).
- Người bệnh làm việc theo ca, nhất là ca đêm hoặc ca luân phiên.
Trong các tình huống này, người bệnh khó ngủ vì “giờ đi ngủ mong muốn” không phù hợp với nhịp sinh học nội tại.
Dễ nhầm với “thiếu ngủ” hoặc “người ngủ ít”
Bác sĩ thường phân biệt mất ngủ với hai tình huống hay bị nhầm lẫn:
- Người ngủ ít bẩm sinh: Người đó ngủ ít giờ hơn đa số người khác nhưng vẫn hoạt động bình thường và không có triệu chứng ban ngày; khi đó, bác sĩ không chẩn đoán mất ngủ chỉ vì thời gian ngủ ngắn.
- Thiếu ngủ: Người thiếu ngủ không dành đủ thời gian ngủ; nếu có cơ hội, họ thường ngủ nhanh và ngủ “bù” tốt. Ngược lại, người mất ngủ thường khó ngủ ngay cả khi có đủ cơ hội ngủ.
Khi nào bạn nên đi khám?
Bạn nên trao đổi với nhân viên y tế khi:
- Tình trạng mất ngủ gần 3 tháng hoặc có xu hướng tăng dần.
- Mất ngủ làm bạn giảm rõ hiệu suất học tập/công việc hoặc tăng nguy cơ mất an toàn (ví dụ: lái xe).
- Bạn nghi ngờ mình có rối loạn giấc ngủ khác đi kèm (ví dụ: ngưng thở khi ngủ, hội chứng chân không yên…).
- Bạn phải dùng rượu/thuốc để ngủ.
Khi thăm khám, bác sĩ thường hỏi về triệu chứng giấc ngủ, thời gian nằm trên giường, triệu chứng ban ngày, bệnh lý/thuốc đang dùng. Bác sĩ có thể đề nghị bạn ghi nhật ký giấc ngủ 1–2 tuần. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm để loại trừ rối loạn giấc ngủ khác, như đo đa ký giấc ngủ, actigraphy, hoặc xét nghiệm ngưng thở khi ngủ tại nhà khi phù hợp.
Mất ngủ ngắn hạn là tình trạng thường gặp, đặc biệt khi bạn đối mặt với căng thẳng hoặc thay đổi sức khỏe/lối sống. Phần lớn trường hợp cải thiện khi bạn xử lý được tác nhân khởi phát và tránh các thói quen “chữa cháy” gây hại cho giấc ngủ. Nếu mất ngủ kéo dài hoặc gây ảnh hưởng đáng kể, bạn nên đi khám để được đánh giá nguyên nhân đi kèm và nhận hướng dẫn phù hợp.
Tài liệu tham khảo: UpToDate (2025). Patient Education: Insomnia (Beyond the Basics). Wolters Kluwer.
.png)
.png)
