Giấc ngủ không chỉ đơn thuần là trạng thái nghỉ ngơi vô thức mà là một quá trình sinh học phức tạp, đóng vai trò sống còn đối với sự phát triển và duy trì sức khỏe của não bộ lẫn cơ thể. Trong đó, giấc ngủ REM là một trong những giai đoạn đặc biệt nhất.

1. Giấc ngủ là gì?

Về mặt sinh học, giấc ngủ là một trạng thái mà mức độ nhận thức và phản ứng với các kích thích từ môi trường xung quanh bị giảm sút và có thể đảo ngược được. Khác với trạng thái hôn mê hay ngất xỉu, não bộ trong lúc ngủ không "tắt" đi mà vẫn hoạt động liên tục để thực hiện các chức năng phục hồi thể chất, củng cố trí nhớ, loại bỏ độc tố tích tụ và điều hòa hệ miễn dịch.

2. Các giai đoạn giấc ngủ

Trong một chu kỳ ngủ bình thường kéo dài khoảng 90 đến 120 phút, con người trải qua hai giai đoạn giấc ngủ chính, luân phiên xuất hiện từ 4 đến 5 lần mỗi đêm:

Giấc ngủ NREM (Non-Rapid Eye Movement - Không chuyển động mắt nhanh): Chiếm khoảng 75-80% tổng thời gian ngủ. NREM được chia thành 3 giai đoạn nhỏ (N1, N2, N3), đi từ trạng thái thiu thiu ngủ, ngủ nông cho đến ngủ sâu. Đây là lúc cơ thể tập trung vào việc phục hồi các mô, xây dựng cơ bắp và xương, đồng thời tăng cường hệ miễn dịch.
Giấc ngủ REM (Rapid Eye Movement - Chuyển động mắt nhanh): Chiếm khoảng 20-25% tổng thời gian ngủ ở người trưởng thành, thường xuất hiện vào nửa sau của đêm.

3. Giấc ngủ REM là gì?

REM hay còn gọi là giấc ngủ có chuyển động mắt nhanh, là giai đoạn ngủ đặc trưng bởi sự hoạt động mạnh mẽ của não bộ, gần giống với lúc chúng ta đang thức. Các đặc điểm sinh lý nổi bật của giai đoạn REM bao gồm:

Chuyển động mắt: Nhãn cầu di chuyển nhanh và liên tục theo nhiều hướng khác nhau dưới mí mắt nhắm.
Sóng não: Điện não đồ (EEG) cho thấy sóng não hoạt động với tần số nhanh và biên độ thấp, tương tự như trạng thái tỉnh táo.
Nhịp tim và hô hấp: Nhịp thở trở nên nhanh, nông và không đều. Nhịp tim và huyết áp cũng tăng lên so với giai đoạn NREM.
Mất trương lực cơ: Hầu hết các cơ bắp trên cơ thể (ngoại trừ cơ mắt và cơ hô hấp) rơi vào trạng thái tê liệt tạm thời. Cơ chế bảo vệ này giúp con người không thực hiện các hành động vật lý theo những gì đang diễn ra trong giấc mơ, tránh gây chấn thương cho bản thân và người nằm cạnh.
Giấc mơ: Phần lớn những giấc mơ sống động, có cốt truyện và nhiều cảm xúc nhất đều xảy ra trong giai đoạn này.

4. Vai trò của giấc ngủ REM

Mặc dù cơ thể bị bất động, não bộ lại cực kỳ bận rộn trong giấc ngủ REM để thực hiện các chức năng thiết yếu sau:

Củng cố trí nhớ và học tập: REM giúp não bộ phân loại, xử lý và lưu trữ các thông tin, kỹ năng (đặc biệt là trí nhớ không gian và trí nhớ quy trình) tiếp thu được trong ngày, chuyển chúng từ trí nhớ ngắn hạn sang dài hạn.
Xử lý và điều hòa cảm xúc: Giai đoạn này đóng vai trò như một "phòng trị liệu" của não bộ. Nó giúp làm dịu các phản ứng cảm xúc tiêu cực, cho phép chúng ta thức dậy với một tâm trạng ổn định và bình tĩnh hơn trước những sự kiện gây căng thẳng đã xảy ra.
Phát triển não bộ: Ở trẻ sơ sinh, giấc ngủ REM chiếm tới 50% thời gian ngủ. Các nhà khoa học cho rằng hoạt động thần kinh mạnh mẽ trong giai đoạn này cung cấp sự kích thích cần thiết để hình thành các liên kết synap, hỗ trợ sự phát triển hoàn thiện của hệ thần kinh trung ương.
Kích thích sự sáng tạo: REM giúp liên kết các ý tưởng có vẻ không liên quan lại với nhau, từ đó thúc đẩy khả năng giải quyết vấn đề và tư duy sáng tạo.

5. Hậu quả khi giấc ngủ REM kém chất lượng

Sự thiếu hụt hoặc gián đoạn giấc ngủ REM (do sử dụng rượu bia, thuốc chống trầm cảm, chứng ngưng thở khi ngủ, hoặc thức khuya/ngủ không đủ giấc) có thể dẫn đến những hệ lụy đáng kể về mặt nhận thức và tâm lý:

Suy giảm trí nhớ và sự tập trung: Khó tiếp thu thông tin mới, hay quên và giảm hiệu suất học tập, làm việc.
Rối loạn cảm xúc: Tăng tính cáu gắt, dễ bị kích động. Thiếu REM mãn tính có liên quan mật thiết đến nguy cơ gia tăng các rối loạn lo âu và trầm cảm.
Giảm khả năng đối phó với căng thẳng: Não bộ mất đi cơ hội "xóa bỏ" những cảm xúc tiêu cực, khiến cơ thể luôn trong trạng thái căng thẳng thần kinh.
Tăng nguy cơ béo phì và các vấn đề chuyển hóa: Một số nghiên cứu chỉ ra rằng thiếu giấc ngủ REM có thể ảnh hưởng đến các hormone điều chỉnh sự thèm ăn, làm tăng nguy cơ thừa cân.

Nguồn tham khảo: